Στην αίθουσα της Πινακοθήκης Γκίκα, παραρτήματος του Μουσείου Μπενάκη, δεν εκτίθενται απλώς υφαντά. Εκτίθενται ζωές. Μνήμες, γάμοι, πένθη, ταξίδια, ελπίδες. Εκτίθεται ένας ολόκληρος κόσμος που ίσαμε πρόσφατα ζούσε κλεισμένος σε μπαούλα προστατευμένος, περνώντας από μάνα σε κόρη ως προίκα, ως ευλογία, ως κληρονομιά.
Η έκθεση «Υφαίνοντας Όνειρα. Κιλίμια από το Γεράκι Λακωνίας» είναι μικρή σε μέγεθος, αλλά τεράστια σε βάρος. Δεν είναι μια λαογραφική φολκ αναφορά σε μια παλιά χαμένη τέχνη. Είναι η αποκάλυψη μιας ζωντανής παράδοσης που όχι μόνο δεν έσβησε, μα βρήκε τον τρόπο να επιστρέψει στο σήμερα με δύναμη. Ο επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη, Γιώργης Μαγγίνης και στη σχετική συνέντευξη τύπου το είπε από την πρώτη στιγμή με ειλικρίνεια: Δεν γνώριζε τίποτε για την υφαντική παράδοση του Γερακίου όταν η επιμελήτρια της έκθεσης, η Σάρον Γκέρτσελ, καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο UCLA, του μίλησε γι’ αυτήν. Κι αυτό όπως τόνισε, δεν είναι παράξενο. Γιατί τα γερακίτικα κιλίμια, παρότι κουβαλούν αιώνες ιστορίας, δεν είχαν μπει ποτέ στον «κανόνα» της ελληνικής υφαντικής. Αυτή η έκθεση και η εκτενής επιστημονική έκδοση αλλάζει οριστικά αυτό το κενό.
Το Γεράκι Λακωνίας που ίσως να το ξέρετε και ως Μικρός Μυστράς είναι γνωστό για την ελιά. Όμως η ιστορία του είναι πολύ βαθύτερη και πολύ πιο υφασμένη απ’ όσο κανείς μπορεί να φανταστεί. Ανασκαφές έχουν φέρει στο φως βαρίδια αργαλειών ήδη από τα μυκηναϊκά χρόνια. Στο βυζαντινό του κάστρο έχει εντοπιστεί εργαστήρι υφαντικής του 14ου αιώνα. Και μέχρι τη δεκαετία του 1940, επίσημη απογραφή κατέγραφε 150 όρθιους αργαλειούς και άλλους τόσους καθιστούς μέσα στα σπίτια του χωριού. Η ύφανση τότε δεν ήταν διακοσμητική απασχόληση, ήταν καθημερινότητα, ανάγκη για την οικονομία και την κοινωνική ζωή.
Στον καθιστό αργαλειό, όπως μας εξήγηση η Χρυσούλα Σταματοπούλου, υφάντρα και δασκάλα υφαντικής στη Δομή Υφαντικής Τέχνης του Γερακίου στη Λακωνία, έφτιαχναν ρούχα, σεντόνια, κουβέρτες και πιο λεπτές υφάνσεις. Στον όρθιο τον αποκαλούμενο και αργαλειό της Πηνελόπης ύφαιναν τις πιο χοντρές πλέξεις, όπως κιλίμια και ταγάρια. Αυτός ο όρθιος αργαλειός είναι και το «κλειδί». Τα γερακίτικα κιλίμια δεν υφαίνονται όπως τα περισσότερα ελληνικά υφαντά. Δεν τραβιέται το χτένι, το ύφασμα δεν είναι λεπτό. Είναι σφιχτό, μονοκόμματο, στιβαρό. Όσο μεγάλο κι αν είναι το κιλίμι υφαίνεται ενιαίο, δίχως ενώσεις. Το στημόνι είναι βαμβακερό και το υφάδι μάλλινο. Το μαλλί παλιά το έπλεναν, το ξάνανε, το γνέθανε και το βάφανε μόνες τους οι γυναίκες. Με ριζάρι από τον Πάρνωνα για το κόκκινο. Με βρασμένες φλούδες καρυδιών, με λουλούδια, με καρπούς. Με την πράσινη φλούδα από το αμύγδαλο, βρασμένη σε μεγάλα καζάνια έβαζαν τα νήματα και τ’ ανακάτευαν με δύναμη για να πάρει ομοιόμορφο το πράσινο χρώμα. Φυσικά αργότερα από το 1900 και μετά μπαίνουν στο παιχνίδι οι χημικές βαφές που στο σήμερα μελετά το UCLA με χημικές αναλύσεις για να εντοπίσει ακριβώς ποιες βαφές χρησιμοποιήθηκαν. Όπως ανέφερε η Σάρον Γκέρτσελ σώζεται ένα τετράδιο με λογαριασμούς από μαγαζί του Γερακίου που καταγράφονται οι κωδικοί αριθμοί και τα χρώματα που αγόραζαν οι υφάντρες.
Όμως η τεχνική δεν είναι το μόνο που κάνει τα κιλίμια από το Γεράκι μοναδικά, είναι και τα χρώματα και οι άνθρωποι και οι ιστορίες που απεικονίζονται πάνω τους. Σε αντίθεση με άλλα ελληνικά υφαντά, στα γερακίτικα κιλίμια δεσπόζουν μεγάλες ανθρώπινες μορφές στο κέντρο τους. Άνθρωποι με τοπικές φορεσιές, παιδιά που μαζεύουν ελιές, μουσικοί με λαούτα, γαμπροί με μουστάκι και έφιππες νύφες. Το Δέντρο της Ζωής συνδυάζεται με γαμήλιες πομπές. Τραπέζια στρωμένα για γιορτή, σύμβολα προίκας αλλά και πένθους. Οι γυναίκες που ύφαιναν στο Γεράκι ύφαιναν με έντονα χρώματα αλλά την περίοδο του πολέμου ή μια γυναίκα που είχε πένθος δεν επιτρεπόταν να βάλει έντονα χρώματα, κόκκινο και πορτοκαλί, έβαζε πιο σκούρα. Τα υφαντά αυτά γίνονται η η βασική πηγή για την ιστορία των γυναικών του χωριού από το 1880 έως το 1930. Μιλούν για κοινωνική διαστρωμάτωση, γυναικεία εργασία, τελετουργίες, πόλεμο, μνήμη, μετανάστευση. Σα να μιλούν εκεί που τα έως τώρα καταγεγραμμένα αρχεία σιωπούν.
Όταν όμως η Σάρον Γκέρτσελ και η Σοφία Πιτούλη, Υποψήφια Διδάκτωρ στο Τμήμα Ιστορίας της Τέχνης του University of California, ξεκίνησαν την έρευνα το 2022 χάρη στη χορηγία του προγράμματος Γέφυρα που χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, δεν περίμεναν τι θα συναντήσουν. Οι γυναίκες του χωριού άνοιξαν τα σπίτια τους, τα μπαούλα τους και τις καρδιές τους, όπως είπε η Γκέρτσελ στην αρχή με δυσπιστία και σιγά σιγά ο ένας με τον άλλον της έλεγαν έχω και ’γώ ένα. Στον κατάλογο περιλαμβάνονται 106 κιλίμια αν και σήμερα έχουν εντοπιστεί πάνω από 300 και συνεχίζουν να εμφανίζονται κι άλλα. Τα κιλίμια αυτά μπορεί να είχαν ταξιδέψει ακόμα και στην Αυστραλία ως προίκα μα δεν είχαν βγει ποτέ στο φως. Δεν είχαν εκτεθεί ποτέ. Δεν υπήρχαν σε κανένα ελληνικό μουσείο, γιατί δεν ήταν είδος προς πώληση. Μπαίνανε στο μπαούλο και έμεναν εκεί ως οικογενειακά κειμήλια. Κάποια από αυτά είχαν δωρηθεί και σε εκκλησίες ή μοναστήρια. Δεν είχαν εκτεθεί έως τώρα κι αυτό είναι το μεγάλο ενδιαφέρον σε αυτή την έκθεση.
Σε έναν μικρό χώρο εκτίθενται 13 κιλίμια, 5 ταγάρια, ένα προικοσύμφωνο και ένα σχέδιο του Γιάννη Τσαρούχη με υδατόχρωμα που απεικονίζει ένα ταγάρι από το Γεράνι για την Εταιρεία Ελληνικές Τέχνες το 1931. Ένας από τους λόγους που επιλέχθηκε ο χώρος της Πινακοθήκης Γκίκα για την έκθεση αυτή, είναι ότι ο χώρος αυτός είναι αφιερωμένος στην τέχνη της γενιάς του μεσοπολέμου. Το χωριό Γεράκι το είχαν επισκεφθεί ένας αριθμός σημαντικών καλλιτεχνών και ζωγράφων, μεταξύ των οποίων ο Φώτης Κόντογλου, ο Γιάννης Τσαρούχης και η Αθηνά Ταρσούλη.
Η Χρυσούλα Σταματοπούλου ήταν συγκινημένη όπως όταν πήρε τον πρώτο κατάλογο της έκθεσης στα χέρια της, ήταν πολύ συγκινητικό για εκείνη γιατί το θεωρούσε ακατόρθωτο. Σε αυτή την έκδοση ήταν αποτυπωμένες όλες οι μνήμες του τόπου της, ήταν τα όνειρα στις γυναίκες που ύφαιναν. Και θέλησε να αφιερώσει αυτή την έκθεση «Σε αυτές τις γυναίκες, τις παλιές, τις αγράμματες που ήθελαν αυτά τα πράγματα. Στο χωριό υπάρχουν ακόμα εν ζωή. Γυναίκες που ξέρουν τη δουλειά, αλλά, τώρα έχουν σταματήσει». Μας εξιστόρησε επίσης τη δικιά της ιστορία που σας την παραθέτω αυτούσια, είναι διήγηση σε πρώτο πρόσωπο και έχει ενδιαφέρον, γιατί το πείσμα της και η αποφασιστικότητά της μπορεί να παρακινήσει και άλλους ανθρώπους:
«Είμαι η Χρυσούλα η Σταματοπούλου, έχω γεννηθεί, έχω μεγαλώσει στο Γεράκι και όλη μου η ζωή είναι μέσα στο Γεράκι. Είμαι συγκινημένη που βρίσκομαι σε αυτό τον χώρο δεν σας κρύβω και συγκινήθηκα που είδα τα γερακίτικα κιλίμια κρεμασμένα στο Μουσείο Μπενάκη. Δεν περίμενα ποτέ ότι θα φτάσουμε εδώ.
Εγώ ξεκίνησα την υφαντική 20 χρονών. Ξεκίνησα για βιοποριστικούς λόγους να μάθω για να μπορέσω να βοηθήσω την οικογένειά μου στα οικονομικά. Μπορώ να σας πω να για να είμαι ειλικρινής ότι στην αρχή δεν το ήθελα το θεωρούσα ότι εγώ 20 χρονών τώρα να κάνω μια δουλειά που έκαναν οι γιαγιάδες. Πήγα σε μια ξαδέρφη μου που κάθισα δίπλα της και με έμαθε την υφαντική τέχνη. Με μύησε και ακόμα και τώρα, όταν την χρειαστώ, είναι δίπλα μου ύστερα από τόσα χρόνια. Έτσι ξεκίνησα με το να μάθω να στήσω έναν αργαλειό μέσα στο σπίτι. Ακόμα ο αργαλειός μου είναι στο σαλόνι του σπιτιού, εκεί υφαίνω γιατί εκεί μεγάλωσα τα παιδιά μου, μαγείρευα, έκανα όλες μου τις δουλειές.
Το 1988, 15 γυναίκες ιδρύσαμε ένα συνεταιρισμό, την «Εργάνη». Τότε είχαμε και την στήριξη μπορώ να πω της πολιτείας, μας βοήθησαν πάρα πολύ. Οι γυναίκες που ήταν στην Εργάνη ήταν μεγάλες σε ηλικία. Η μικρότερη ήμουν εγώ τότε. Κρατήσαμε μέχρι που άρχισε να διαλύεται και ο ΕΟΜΜΕΧ. Δεν είχαμε την στήριξη. Εμείς ξέρουμε να υφαίνουμε, αλλά μας δυσκολεύει πολύ το μάρκετινγκ και η προώθηση. Δουλεύαμε με αυτούς που μας ξέρανε στη Λακωνία, στα χωριά μας, γύρω γύρω. Όταν διαλύθηκε η Εργάνη, εγώ ήθελα να το κρατήσω αυτό. Τα έβαζα σε μια βαλίτσα τα υφαντά μου και γύριζα στις εκθέσεις να τα δείξω, να τα μάθει ο κόσμος. Οπότε το κράτησα αρκετά χρόνια.
Το 2019 ο Νίκος Γιάννες, ένας Γερακιώτης που έκανε το διδακτορικό του, η μάνα του και η αδερφή του ύφαιναν στον αργαλειό, εις μνήμη της μητέρας του, ήρθε και μου λέει: Θέλω να με βοηθήσεις να το εντάξουμε στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά. Μου φάνηκε λίγο ακατόρθωτο να είμαι ειλικρινής. Του έδωσα όλες τις πληροφορίες. Βοηθήσαμε, μαζέψαμε ονόματα. Ποιοι ξέρουν στο χωριό; Πόσες γυναίκες ξέρουν να υφαίνουν. Τα στείλαμε, μας επέστρεψαν μετά από ένα διάστημα την αίτηση, γιατί δεν μπορούσαν να καταλάβουν τους ιδιωματισμούς που γράφαμε εμείς, πχ. τα μητοματα… Τα γράψαμε πιο αναλυτικά, οπότε ενταχθήκαμε στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά, γράφτηκαν στους καταλόγους, Με τον Σύλλογο Γερονθρών μαζί το Δ.Σ, λέμε πρέπει να το κρατήσουμε. Απευθυνθήκαμε στον κ. Θεόδωρο Βερούτη, πήγαμε στην Περιφέρεια και ζητήσαμε τη βοήθεια για να κάνουμε μια σχολή, να μπορέσουμε να το μεταδώσουμε, γιατί είχα μείνει η τελευταία που ύφαινα. Υπήρχαν γυναίκες μεγάλες, 80 χρονών, 85 που ξέραν την τέχνη αλλά δεν μπορούσαν να διδάξουν, είχαν πια σταματήσει. Προς τιμήν του μας βοήθησε πάρα πολύ.
Μαζί με την περιφέρεια μας έφτιαξαν τους αργαλειούς, τα νήματα, πληρωθήκαμε οι δασκάλες να ξεκινήσουμε και έτσι ξεκινήσαμε την υφαντική στο Γεράκι. Έχουμε πάντα αιτήσεις. Είναι πολλοί που ενδιαφέρονται. Μέχρι στιγμής έχουμε περίπου στα 80 άτομα που έχουν τελειώσει. 75 γυναίκες, 5 άντρες. Και να πω και κάτι; Και οι άντρες είναι πάρα πολύ καλοί μαθητές μου, τους θεωρώ καλύτερους αυτούς από τις γυναίκες. Είναι πιο τελειομανείς. Δεν σας κρύβω ότι πολλές φορές έχω κουραστεί και θέλω να τα παρατήσω. Και λέω ότι σταματάω, αλλά μετά ακούω τα καλά λόγια που λένε μην το αφήσεις, πρέπει να το μεταδώσεις και αυτό μου δίνει δύναμη, όπως θα δείτε στην έκθεση τα κιλίμια είναι περίτεχνα. Όλες αυτές οι γυναίκες που τα ύφαιναν χωρίς να ξέρουν γράμματα. Μάλιστα σε ένα είναι και το όνομα ανάποδα υφασμένο, γιατί οι γυναίκες δεν ήξεραν να γράψουν αλλά ήξεραν να υφαίνουν.
Βρήκαμε στα μπαούλα θησαυρούς ανεκτίμητους. Όταν ξεκινήσαμε με την κυρία Γκέρτσελ και την κυρία Πιτούλη να κάνουμε τις φωτογραφήσεις και την καταγραφή, δεν περιμέναμε ότι θα βρεθούν τόσα, μου έλεγε η κυρία Πιτούλη Τι λες; Θα βρούμε καμιά 30αριά 40. Άντε, λέω 50. Αφού βρήκαμε τα πενήντα, ανέβαιναν στα 70. Έχουμε βρει πάρα πολλά, υπάρχουν και άλλα και είμαστε πάρα πολύ υπερήφανοι για τον τόπο μας και για τη δουλειά που κάνουμε. Η συνεργασία με το UCLA, το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Γερονθρών μας έφεραν να βρεθούμε τώρα σε αυτή τη θέση».
Ο Θεόδωρος Βερούτης, Αντιπεριφερειάρχης Λακωνίας το έθεσε καθαρά: «Η υφαντική τέχνη για εμάς δεν αποτελεί μια προσκόλληση στο παρελθόν. Δεν είναι μόνο παράδοση, αλλά πώς αυτή πλαισιώνει και την κοινωνική και την οικονομική ζωή της τοπικής κοινωνίας του Γερακίου. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Γερονθρών άναψε μια σπίθα την οποία στήριξαν και οι άλλοι φορείς του Γερακίου και οι κάτοικοι της περιοχής, και έτσι μέσα από συνεργασίες δημιουργήθηκε αυτή η πειραματική δομή εκμάθησης της υφαντικής τέχνης, που έδωσε την ευκαιρία και στις επόμενες γενιές να την γνωρίσουν και να την μάθουν.
Σε όλη αυτή την πορεία η δομή υφαντικής λειτουργεί και σήμερα, είμαστε ευγνώμονες απέναντι στο Υπουργείο Πολιτισμού που ενέταξε στο πρόγραμμά του και αυτό, τη δομή της υφαντικής του Γερακίου στη χειροτεχνία, σε μια προσπάθεια αναβίωσης της χειροτεχνίας σε ολόκληρη την Ελλάδα. Είμαστε ευγνώμονες απέναντι στις υφάντρες που μεταδίδουν από γενιά σε γενιά την τέχνη τους και τιμούμε και τη μνήμη των υφαντριών που πέρασαν στις επόμενες γενιές την πολύ σημαντική αυτή η τέχνη και παράδοση. Είμαστε ευγνώμονες απέναντι στο Μουσείο Μπενάκη, στα στελέχη του και σε όλους τους υποστηρικτές. Είμαστε ευγνώμονες στην Σάρον Γκέρτσελ και στη διδακτορική φοιτήτρια, την κυρία Σοφία Πιτούλη, που ομολογώ ότι νομίζω ότι για λίγο χρονικό διάστημα έγιναν Γερακίτισσες, μελέτησαν τα υφαντά του Γερακίου.
Και κυρίως είμαστε ευγνώμονες γιατί μια αρχική στόχευσή μας, αυτό το εγχείρημα να έχει μια εξωστρέφεια, να βρει μιμητές και να αποτελέσει ένα παράδειγμα καλής πρακτικής μέσα από συνεργασίες, όπως και σε άλλα μέρη του τόπου μας -στην επαρχία του τόπου μας, μπορούν να αναβιώσουν σημαντικές τέχνες που θα αποτελέσουν και εφαλτήριο ανάπτυξης για τις τοπικές περιοχές σήμερα- μ’ αυτήν εδώ την έκθεση ικανοποιείται σε πολύ μεγάλο βαθμό. Θα ήθελα να ευχηθώ καλή επιτυχία να έχουμε στην έκθεση και να εκφράσω τη βεβαιότητα ότι τέτοιες πρωτοβουλίες αναδεικνύουν τη δυναμική του πολιτισμού μας ως μια ζωντανή δύναμη που μας συνδέει με τις ρίζες μας, αλλά όπως είπαμε ανοίγει και νέους δρόμους για το μέλλον».
Ο Γιώργης Μαγγίνης συμπλήρωσε: «Πρέπει να πω ότι είναι πολύ της μοδός τώρα τελευταία να μιλάμε για την αναβίωση της παράδοσης, για παραδοσιακές τεχνικές, για το craft στην Ελλάδα. Η περίπτωση του Γερακίου και είχα τη χαρά και την ευτυχία και την τιμή να το δω ζωντανά στο Γεράκι είναι υποδειγματικό παράδειγμα, γιατί ξεφεύγει από τις πολύ γυαλιστερές εξαγγελίες. Είναι κάτι που ξεκινάει από τις ρίζες, είναι κάτι που ξεκινάει από τους ανθρώπους. Έχει δηλαδή μια υγιή δυναμική δεν έρχεται από πάνω, δεν έρχεται το Μουσείο Μπενάκη να το κάνει αυτό. Είναι οι άνθρωποι του Γερακίου που έχουν την ανάγκη και την επιθυμία και εμείς απλά είμαστε εδώ. Η επιστημονική κοινότητα, ένα πολύ μεγάλο αμερικάνικο πανεπιστήμιο που εκπροσωπείται στην Ελλάδα, ένα μεγάλο μουσείο της Αθήνας, το Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και είμαστε εδώ να προβάλουμε, να βοηθήσουμε. Αλλά η πραγματική δυναμική έρχεται από τους ανθρώπους».
Κάθε κιλίμι αφηγείται μια ιστορία μιας υφάντριας, μιας νύφης, μιας οικογένειας, μιας μικρής κοινωνίας. Η έκθεση «Υφαίνοντας Όνειρα. Κιλίμια από το Γεράκι Λακωνίας» τιμά τις υφάντρες του Γερακίου τόσο του παρελθόντος όσο και του παρόντος υπενθυμίζοντάς μας τη σημασία της μελέτης της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ελλάδας ως πηγή έμπνευσης και για το μέλλον. Η έκθεση δεν έχει λεζάντες, έχει ένα φυλλάδιο που λειτουργεί ως ένα είδος αναμνηστικού δίνοντας περισσότερες πληροφορίες. Αλλά αν σας παίρνει οικονομικά προτείνω ν’ αγοράσετε την έκδοση «Υφαίνοντας Όνειρα» και να επισκεφθείτε επίσης το πωλητήριο του μουσείου, όπου θα βρείτε δείγματα της παρούσας παραγωγής των γυναικών και των ανδρών του Γερακίου.
Κλείνω με μια μικρή αλλά σημαντική πληροφορία που μας έδωσε η Χρυσούλα Σταματοπούλου περί συντήρησης. Που δεν ισχύει μόνο για τα κιλίμια αλλά και για όλα τα υφαντά που τυχόν υπάρχουν στην κατοχή μας:
«Παλιά έβαζαν πολλή ναφθαλίνη, θα πρέπει να τους κάνετε ένα καλό καθάρισμα με ηλεκτρική σκούπα και να τα κλείσετε σε μια σακούλα πλαστική καλά με βαπόνες για να σκάσει ο σκόρος αν τυχόν έχουν. Μετά θα βάλετε λεβάντες και το φως να μην τα πιάνει. Δεν θέλουνε να τα διπλώνετε, όλα αυτά τα παλιά υφαντά και οι κουβέρτες θέλουν να τις τυλίγετε ρολό μέσα σε ένα σεντόνι, σε κάτι να αναπνέει. Είναι ζωντανός οργανισμός το μαλλί, δεν θέλει φύλαγμα μέσα σε ένα νάιλον».
