Κάποιες πόλεις, τις γνωρίζεις από την πρώτη βόλτα. Και υπάρχουν άλλες που χρειάζονται χρόνο για να σου αποκαλυφθούν. Η Καστοριά ανήκει ξεκάθαρα στη δεύτερη κατηγορία. Δεν είναι μόνο μια όμορφη πόλη της Δυτικής Μακεδονίας, είναι ένας τόπος όπου η λίμνη, η βυζαντινή κληρονομιά και τα παλιά αρχοντικά συνθέτουν ένα σκηνικό που αλλάζει διαρκώς, ανάλογα με το φως, την εποχή και τον καιρό.
Η πρώτη εικόνα είναι πάντα η λίμνη Ορεστιάδα. Η πόλη απλώνεται πάνω σε μια στενή χερσόνησο, στα 630 μέτρα υψόμετρο, τόσο βαθιά μέσα στο νερό ώστε έχεις την αίσθηση ότι η λίμνη σε συνοδεύει όπου κι αν βρεθείς. Από τη μία πλευρά ο καθρέφτης του νερού, από την άλλη ξανά η ίδια λίμνη. Είναι από τις λίγες ελληνικές πόλεις που μοιάζουν να αναπνέουν στον ρυθμό του νερού.
Εμείς φτάσαμε νωρίς το πρωί. Η ομίχλη δεν είχε ακόμη εγκαταλείψει την επιφάνεια της λίμνης και οι πάπιες διέσχιζαν αθόρυβα το νερό, αφήνοντας πίσω τους μικρούς κυματισμούς. Για λίγα λεπτά, η Καστοριά έμοιαζε να αιωρείται ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην εικόνα της.
Η πόλη που γεννήθηκε δίπλα στη λίμνη
Η ιστορία της Καστοριάς ξεκινά πολύ πριν αποκτήσει τη σημερινή της μορφή. Τον 6ο αιώνα μ.Χ., όταν η γειτονική Διοκλητιανούπολη κρίθηκε εκτεθειμένη στις επιδρομές, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός μετέφερε τους κατοίκους στη φυσικά οχυρή χερσόνησο της λίμνης. Ο ιστορικός Προκόπιος είναι ο πρώτος που αναφέρει το όνομα «Καστοριά», χωρίς όμως να εξηγεί την προέλευσή του.
Οι εκδοχές παραμένουν μέχρι σήμερα περισσότερες από τις απαντήσεις. Άλλοι συνδέουν το όνομα με τους κάστορες που ζούσαν κάποτε στις όχθες της λίμνης, ενώ άλλοι θεωρούν πιθανότερη μια διαφορετική γλωσσική προέλευση. Η αλήθεια είναι πως κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα. Και ίσως αυτό να ταιριάζει σε μια πόλη που διατηρεί ακόμη αρκετά από τα μυστικά της.
Τα αρχοντικά της γούνας
Η καλύτερη γνωριμία με την Καστοριά γίνεται χωρίς πρόγραμμα. Αρκεί να χαθείς στα στενά των παλιών συνοικιών, στο Ντολτσό και στο Απόζαρι, εκεί όπου σώζονται μερικά από τα σημαντικότερα αρχοντικά της Μακεδονίας.
Πέτρα στο ισόγειο, ξύλινοι όροφοι, σαχνισιά που προεξέχουν πάνω από τα καλντερίμια και αυλές κρυμμένες πίσω από ψηλούς τοίχους συνθέτουν μια εικόνα που μεταφέρει τον επισκέπτη αρκετούς αιώνες πίσω.
Ο πλούτος που δημιούργησε αυτά τα σπίτια προήλθε από τη γούνα. Η Καστοριά εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα γουνοποιίας της Ευρώπης, με μια παράδοση που μετρά περίπου πέντε αιώνες. Παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει σήμερα ο κλάδος, η τέχνη εξακολουθεί να υπάρχει, ενώ αρκετά εργαστήρια συνεχίζουν να επεξεργάζονται γούνες και να διατηρούν ζωντανή μια τέχνη που ταυτίστηκε με την οικονομική ιστορία της πόλης.
Ένα υπαίθριο μουσείο βυζαντινής αρχιτεκτονικής
Αν όμως υπάρχει κάτι που κάνει πραγματικά ξεχωριστή την Καστοριά, αυτό είναι οι βυζαντινοί ναοί της. Σε μια σχετικά μικρή πόλη διατηρούνται δεκάδες εκκλησίες, από τις οποίες περίπου εβδομήντα έχουν βυζαντινή ή μεταβυζαντινή προέλευση, ενώ αρκετές χρονολογούνται ήδη από τον 10ο και τον 11ο αιώνα.
Η Παναγία Κουμπελίδικη ξεχωρίζει για τον ιδιαίτερα ψηλό κυλινδρικό τρούλο της, από τον οποίο προέρχεται και η τουρκική ονομασία της («kubbe», δηλαδή θόλος). Οι Άγιοι Ανάργυροι διατηρούν εξαιρετικές τοιχογραφίες του 11ου αιώνα, ενώ ο Ταξιάρχης της Μητροπόλεως αποτελεί ένα ακόμη σημαντικό δείγμα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής της πόλης.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Βέλγος βυζαντινολόγος Ανρί Γκρεγκουάρ είχε υποστηρίξει πως, ακόμη κι αν χανόταν ολόκληρη η βυζαντινή παράδοση, η Καστοριά θα αρκούσε για να την ανασυνθέσει.
Εκεί όπου τελειώνει η πόλη
Ακολουθώντας τον παραλίμνιο δρόμο προς τα ανατολικά, η πόλη αρχίζει σταδιακά να υποχωρεί και τη θέση της παίρνει η φύση.
Η Μονή της Παναγίας Μαυριώτισσας, χτισμένη το 1082, βρίσκεται σχεδόν πάνω στην όχθη της λίμνης. Οι εξωτερικές τοιχογραφίες της, που χρονολογούνται στον 13ο αιώνα, αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του μνημείου, ενώ ο περίπατος μέχρι εκεί είναι από μόνος του ένας από τους πιο όμορφους της πόλης.
Λίγο πιο πέρα βρίσκεται το Σπήλαιο του Δράκου. Δέκα αίθουσες, επτά υπόγειες λίμνες και μια διαδρομή περίπου 300 μέτρων αποκαλύπτουν έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο, γεμάτο σταλακτίτες, σταλαγμίτες και υπόγεια νερά που παραμένουν ακίνητα εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Το χωριό που στεκόταν πάνω στη λίμνη πριν από επτά χιλιάδες χρόνια
Μόλις επτά χιλιόμετρα από την πόλη βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους προϊστορικούς αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας.
Στο Δισπηλιό, οι ανασκαφές που ξεκίνησε το 1992 ο καθηγητής Γεώργιος Χουρμουζιάδης αποκάλυψαν έναν νεολιθικό λιμναίο οικισμό ηλικίας περίπου 7.000 ετών. Εκεί βρέθηκε και η περίφημη ξύλινη πινακίδα του Δισπηλιού, χρονολογημένη γύρω στο 5260 π.Χ., με χαραγμένα σύμβολα που εξακολουθούν να προκαλούν το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας. Δεν θεωρείται γραφή με τη σημερινή έννοια, αποτελεί όμως μία από τις αρχαιότερες γνωστές απόπειρες συμβολικής καταγραφής στην Ευρώπη.
Η Καστοριά δεν χρειάζεται να εντυπωσιάσει
Το πιο ενδιαφέρον στην Καστοριά είναι πως δεν προσπαθεί να σε κερδίσει με εντυπωσιασμούς. Δεν υψώνει μνημεία για να τραβήξει την προσοχή ούτε κυνηγά τον επισκέπτη με εικόνες.
Αρκεί ένας περίπατος δίπλα στη λίμνη λίγο πριν δύσει ο ήλιος. Τότε που τα αρχοντικά, οι βυζαντινές εκκλησίες και οι κορυφές του Γράμμου και του Βιτσίου καθρεφτίζονται στο νερό και η πόλη μοιάζει να γίνεται μία με την αντανάκλασή της.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό πρόσωπο της Καστοριάς. Μια πόλη που ζει ανάμεσα στη φύση και στην ιστορία, χωρίς να χρειάζεται να διαλέξει ποια από τις δύο θα αφηγηθεί πρώτη.
