Μπαίνεις στα Μεστά και το φως κόβεται. Οι δρόμοι στενεύουν, περνούν κάτω από καμάρες, στρίβουν χωρίς λόγο, ξαναγυρίζουν εκεί απ’ όπου ξεκίνησες. Δεν είναι σχεδιαστικό λάθος. Το χωριό χτίστηκε έτσι επίτηδες, στα βυζαντινά χρόνια και μετά υπό τους Γενουάτες, ένας λαβύρινθος για να χάνονται μέσα του οι πειρατές: τα εξωτερικά σπίτια δεμένα σε ενιαίο τείχος, τυφλά προς τα έξω, χωρίς παράθυρα. Στην άκρη, ο Παλαιός Ταξιάρχης, από τους παλαιότερους ναούς του νότου, γύρω στο 1412.
Περάσαμε τον Φλεβάρη, εκτός σεζόν, όταν η Χίος γυρίζει στον εαυτό της. Καμία θάλασσα στο κάδρο. Μόνο πέτρα, σκιά και μια μυρωδιά που σε ακολουθεί: ρετσίνι, γλυκό και πικρό μαζί, το μαστίχι που δεν φύεται πουθενά αλλού στη Μεσόγειο παρά μόνο εδώ, στα νότια του νησιού. Είκοσι τέσσερα χωριά, τα Μαστιχοχώρια, δεμένα αιώνες τώρα σε ένα δέντρο.
Οι Giustiniani της Γένουας, που κράτησαν τη Χίο από το 1346 ως το 1566, το κατάλαβαν πρώτοι: το μαστίχι ήταν χρυσός. Το φύλαξαν με κάστρα, μονοπώλιο, ποινές. Τα χωριά ήταν φρούρια οικονομικά πριν γίνουν φρούρια στρατιωτικά. Στους Ολύμπους, έξι χιλιόμετρα κάτω από το Πυργί, στέκει ακόμη ο κεντρικός αμυντικός πύργος, σχεδόν είκοσι μέτρα, ο καλύτερα σωζόμενος του νησιού. Γύρω του ξετυλίγεται ο οικισμός συμπαγής, με μία σιδερένια καστρόπορτα για μόνη είσοδο. Εκεί μαζεύονταν οι κάτοικοι όταν χτυπούσε ο κίνδυνος.
Το μαστίχι δεν το μαζεύεις. Το κεντάς. Τον Ιούλιο ανοίγουν τομές στον φλοιό με σιδερένιο εργαλείο, το δέντρο κλαίει, και τα «δάκρυα» πέφτουν στο καθαρισμένο, ασβεστωμένο χώμα. Στερεοποιούνται, και μετά, τα διαλέγουν στο χέρι, τα μεγάλα πρώτα. Το 2014 η UNESCO ενέγραψε αυτή την τεχνογνωσία στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Δεν αναγνώρισε ένα προϊόν. Αναγνώρισε έναν τρόπο να ζεις.
Στο Πυργί καταλαβαίνεις πόσο βαθιά μπήκε αυτός ο τρόπος στο πετσί του τόπου. Οι προσόψεις είναι σκεπασμένες με ξυστά: μαύρη άμμος στο επίχρισμα, ασβεστωμένη, μετά ξυσμένη με εργαλείο σε ρόμβους, τρίγωνα, κλαδιά, πουλιά. Γεωμετρία σε άσπρο και μαύρο, όσο φτάνει το μάτι. Κληρονομιά της γενουατικής εποχής που οι ντόπιοι κράτησαν ζωντανή, σπίτι το σπίτι, γενιά τη γενιά. Το χωριό μοιάζει κεντημένο.
Πάνω από όλα αυτά, στα ριζά του Προβατείου Όρους, η Νέα Μονή. Ιδρύθηκε το 1042 από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Θ’ Μονομάχο. Τα ψηφιδωτά του καθολικού, του 11ου αιώνα, είναι από τις τρεις σπουδαιότερες βυζαντινές συλλογές της Ελλάδας. Το 1990 μπήκε στα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Στέκεσαι κάτω από τον τρούλο, στην ημίφωτη σιωπή, και σκέφτεσαι το 1822: τη σφαγή που ερήμωσε το νησί, δεκάδες χιλιάδες νεκροί, χιλιάδες σκλάβοι, το μοναστήρι κι αυτό μάρτυρας. Ο Ντελακρουά την έκανε πίνακα δύο χρόνια μετά, το 1824, κι έτσι έμαθε η Ευρώπη.
Βγαίνεις πάλι στο κρύο. Η μυρωδιά του μαστιχιού δεν έχει φύγει. Στα Μαστιχοχώρια η ιστορία δεν είναι πίσω σου. Είναι στους τοίχους, στα δάκρυα των δέντρων, στα δρομάκια που σε ξαναφέρνουν πάντα κάπου που δεν περίμενες.
Φωτογραφίες: discovergreece.com
