Ανεβαίνεις και ο αέρας αλλάζει πριν δεις το χωριό. Στα 740 μέτρα, στη βόρεια πλαγιά του Ψηλορείτη, το φως πέφτει πιο σκληρό, πιο καθαρό. Πρωί. Τα κουδούνια ενός κοπαδιού, κάπου ψηλότερα, αόρατα. Τα Ανώγεια κάθονται σε τρία επίπεδα πάνω στην κορυφογραμμή, και το όνομα λέει ακριβώς αυτό που είναι: ο τόπος ο επάνω.
Το βουνό και ο μύθος του
Από εδώ, ο Ψηλορείτης, η αρχαία Ίδη, σηκώνεται στα 2.456 μέτρα, το πιο ψηλό βουνό της Κρήτης. Πιο πάνω, στο οροπέδιο της Νίδας, ανοίγει το Ιδαίον Άντρον, η σπηλιά όπου ο μύθος θέλει να μεγάλωσε ο Δίας, κρυμμένος από τον Κρόνο. Είκοσι τέσσερα χιλιόμετρα δρόμος χωρίζουν το χωριό από το οροπέδιο, κι όσο ανεβαίνεις, τόσο λιγοστεύει ο κόσμος και μένει το πέτρωμα. Οι Ανωγειανοί δεν ζουν τον μύθο. Ζουν το βουνό. Ο κτηνοτρόφος είναι ο άνθρωπος που κρατάει αυτό τον τόπο όρθιο, ανεβαίνει στα μιτάτα, βγάζει το γάλα, κάνει το τυρί, κατεβαίνει το βράδυ με σκόνη και κρύο στα ρούχα. Δίπλα του ο αργαλειός. Οι γυναίκες των Ανωγείων υφαίνουν ακόμη, και το ύφασμα δεν είναι σουβενίρ, είναι δουλειά γενεών.
Όπου γεννιέται η μαντινάδα
Κάτσε στο καφενείο. Εδώ ακούγεται η αλήθεια του χωριού πριν την πεις εσύ. Καφές, ρακή και μια κουβέντα που γυρίζει στα ζώα, στον καιρό, στις τιμές. Και κάπου, σχεδόν πάντα, η λύρα. Τα Ανώγεια έβγαλαν τη μεγαλύτερη μουσική γενιά της Κρήτης. Εδώ γεννήθηκε το 1936 ο Νίκος Ξυλούρης, ο Αρχάγγελος, και από την ίδια οικογένεια οι αδελφοί του, ο Αντώνης, ο Ψαραντώνης, κι ο Γιάννης, ο Ψαρογιάννης, και πλήθος λυράρηδες ολόγυρα. Η μαντινάδα δεν γράφεται σε χαρτί. Πετιέται, απαντιέται, μένει.
Ο Αύγουστος του 1944
Αυτό το χωριό πλήρωσε ακριβά τη μνήμη του. Στις 8 Αυγούστου του 1944 Ανωγειανοί, μαζί με βρετανική ομάδα, χτύπησαν γερμανικό απόσπασμα κοντά στη Δαμάστα και σκότωσαν περίπου τριάντα στρατιώτες. Είχαν, λίγους μήνες πριν, δώσει πέρασμα στην ομάδα που είχε απαγάγει τον στρατηγό Κράιπε. Ο διοικητής του φρουρίου Κρήτης, Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ, έβγαλε στις 13 Αυγούστου διαταγή ισοπέδωσης, με εντολή να εκτελείται κάθε άντρας που θα βρισκόταν μέσα στο χωριό ή σε ακτίνα ενός χιλιομέτρου.
Εκείνο το πρωί περίπου δύο χιλιάδες άντρες ανέβηκαν εδώ. Οι περισσότερες γυναίκες και τα παιδιά είχαν προλάβει να φύγουν, γύρω στις δυόμισι χιλιάδες ψυχές σκόρπισαν στα γύρω χωριά. Όσοι αρνήθηκαν να αφήσουν το σπιτικό τους, γέροι και ανήμποροι, σκοτώθηκαν, περίπου είκοσι πέντε άνθρωποι. Η λεηλασία και οι ανατινάξεις κράτησαν σχεδόν είκοσι τρεις μέρες. Από τα εννιακόσια σαράντα σπίτια του χωριού δεν έμεινε ένα όρθιο. Ο Μύλλερ συνελήφθη, δικάστηκε στην Αθήνα και εκτελέστηκε στις 20 Μαΐου 1947. Τα Ανώγεια ξαναχτίστηκαν πέτρα πέτρα. Δεν το κρύβουν, αλλά ούτε και το διαφημίζουν.
Φεύγεις το απόγευμα και το βουνό έχει αρχίσει να μαζεύει το φως του στις χαράδρες. Δυόμισι χιλιάδες άνθρωποι σήμερα, ένα βουνό, μια μνήμη που δεν την παρέδωσαν σε κανέναν.
Φωτογραφίες: Περιφέρεια Κρήτης
