Ο δρόμος από το Αγρίνιο κατεβαίνει προς το νερό, χωρίς προειδοποίηση. Στρίβεις, και η μεγαλύτερη φυσική λίμνη της χώρας ανοίγεται μπροστά σου: 95,8 τετραγωνικά χιλιόμετρα, μήκος 21,5 χιλιόμετρα, ακτογραμμή 51. Στο βαθύτερο σημείο της φτάνει τα 58 μέτρα. Νερό γλυκό, ανανεωμένο διαρκώς από πηγές που αναβλύζουν κάτω από την επιφάνεια, όχι από ποτάμι που το κουβαλά. Νότια υψώνεται ο Αράκυνθος, βόρεια το Παναιτωλικό. Ανάμεσά τους η Τριχωνίδα κάθεται σε υψόμετρο γύρω στα δέκα μέτρα και δεν βλέπει θάλασσα, κι όμως έχει το μέγεθος κόλπου.
Το πλεόνασμα φεύγει από τα δυτικά, μέσα από μια στενή διώρυγα, προς τη ρηχή Λυσιμαχία και από εκεί στον Αχελώο. Ανάμεσα στις δύο λίμνες τα ψάρια κάνουν τη διαδρομή τους: γεννούν στα ρηχά της Λυσιμάχιας, γυρίζουν στα βαθιά της Τριχωνίδας. Στα νερά αυτά ζουν είκοσι πέντε είδη, τα έντεκα ενδημικά της Ελλάδας. Δύο δεν υπάρχουν πουθενά αλλού παρά εδώ. Ο νανογωβιός φτάνει τα τρία εκατοστά και τελειώνει ο κόσμος του στα όρια αυτής της λεκάνης. Πάνω από διακόσια είδη πουλιών έχουν καταγραφεί γύρω από τα καλάμια. Η λίμνη, μαζί με τη Λυσιμαχία, ανήκει στο δίκτυο Natura 2000.
Στη νοτιοανατολική άκρη, στους πρόποδες του Παναιτωλικού, βρίσκεται το Θέρμο. Σήμερα κωμόπολη με υψόμετρο περίπου 360 μέτρα. Στην αρχαιότητα ήταν το κέντρο του Κοινού των Αιτωλών, εκεί όπου συνέρχονταν σε συνέλευση και τελούσαν τα Θέρμια. Ο ναός του Απόλλωνα Θερμίου, δωρικός περίπτερος, κρατούσε στους τοίχους του ζωγραφισμένες πήλινες μετόπες με μυθολογικά θέματα, από τα πρωιμότερα δείγματα μνημειακής ζωγραφικής στον ελληνικό χώρο. Το 218 π.Χ. ο Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας κατέλαβε τον ιερό χώρο και τον λεηλάτησε. Οι πηγές μιλούν για πάνω από δύο χιλιάδες ανδριάντες γκρεμισμένους. Ξαναγύρισε το 206 π.Χ. και ολοκλήρωσε τη δουλειά. Το ιερό επισκευάστηκε αργότερα, αλλά δεν ξανασηκώθηκε.
Απέναντι, στη βόρεια όχθη, τα χωριά κάθονται στη σειρά κοιτάζοντας το νερό: Παναιτώλιο, Καινούργιο, Παραβόλα, Μυρτιά. Στη νότια πλευρά το Γαβαλού, το Τριχώνιο, ο Δαφνιάς. Στη Μυρτιά στέκει το μοναστήρι των Εισοδίων της Θεοτόκου, από τα παλιά της περιοχής: ο πυρήνας του ανάγεται στον 11ο-12ο αιώνα, το καθολικό προστέθηκε αργότερα. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας λειτούργησε ως τόπος διδασκαλίας και φιλοξένησε για ένα διάστημα τον Κοσμά τον Αιτωλό. Τον Ιούλιο του 1943, μετά τη μάχη της Μυρτιάς, οι Γερμανοί έκαψαν τα κτίριά του. Το καθολικό γλίτωσε.
Ολόγυρα, ελαιώνες. Το χώμα ανάμεσα στη λίμνη και στα βουνά είναι γεμάτο ελιές, και το τσίπουρο βγαίνει το φθινόπωρο στα καζάνια των χωριών. Το απόγευμα, όταν πέφτει ο άνεμος, η επιφάνεια στρώνει και τα βουνά διπλασιάζονται μέσα στο νερό. Ένας ψαράς μαζεύει τα δίχτυα του κοντά στα καλάμια, εκεί που ο νανογωβιός των τριών εκατοστών ζει και πεθαίνει χωρίς να τον ξέρει κανείς έξω από αυτή τη λεκάνη.
Φωτογραφίες: Wikipedia Creative Commons
